metodlar? ??raitind? kütl?vi sosial-iqtisadi hadisl?r?n k?miyy?t v? keyfiyy?t t?r?fini

metodlar?  ?st?r iqtisadi ist?rs? d? sosialgöst?ricil?r  daxili v? xarici prosesl?rint?siri il? daim dinamik olaraq d?yi?ir,müxt?lif qiym?tl?r ala bilir.Bu d?yi?iklikl?rmakroiqtisadi göst?ricil?rd? d? ba? verir.?qtisadiyyatda ba? ver?n prosesl?rmakroiqtisadi göst?ricil?rin h?cmind?,qurulu?unda d?yi?iklikl?r? s?b?b olur.

Bud?yi?iklikl?rin t?dqiqi, öyr?nilm?si, ortaya ç?xar?lmas? üçün müx?lifmetodlardan istifad? olununur.Bunlardan ?n ?sas? da statistik metodlar hesabolunur. Statistika konkret zaman v? m?kan ??raitind? kütl?vi sosial-iqtisadihadisl?r?n  k?miyy?t v? keyfiyy?t t?r?finibirbirind?n ay?rmadan öyr?n? bir elm sah?sidir. Makroiqtisadi göst?ricil?rin t?diqiüçün statistikan?n metodlar? çox mühüm ?h?miyy?t?  malikdir. Statistikan?n?n üç m?rh?l?si vard?r v? h?rbirind?f?rqli metodlardan istifad? edilir. Statisikan?n birinci m?rh?l?si mü?ahid?dir.Bu m?rh?l?d? mü?ahid?obyekti haqq?nda ilkin m?lumtalar toplan?l?r.

Best services for writing your paper according to Trustpilot

Premium Partner
From $18.00 per page
4,8 / 5
4,80
Writers Experience
4,80
Delivery
4,90
Support
4,70
Price
Recommended Service
From $13.90 per page
4,6 / 5
4,70
Writers Experience
4,70
Delivery
4,60
Support
4,60
Price
From $20.00 per page
4,5 / 5
4,80
Writers Experience
4,50
Delivery
4,40
Support
4,10
Price
* All Partners were chosen among 50+ writing services by our Customer Satisfaction Team

 ?kinci m?rh?l? qrupla?d?rma v? yekunla?d?r.Burada mü?ahid? zaman?toplan?lm?? m?lumatlar k?miyy?t v? keyfiyy?t ?lam?tl?ri üzr? qrupla?d?r?l?r v?yekun n?tic?l?r ortaya ç?xar?l?r. Üçüncü m?rh?l?  is? t?hlildir.Bumetodlardan istifad? edil?r?k m?lumatlar t?hlil edilir v? q?rarlar verilir.Bu m?rh?l?d?mütl?q v? nisbi k?miyy?tl?r,variasiya göst?ricil?ri,orta k?miyy?tl?r,dinamikas?ralar?,indeksl?r v? s. kimi statistik metodlardan istifad? edil?r?k yekun n?ticl?l?r?g?linir.   Makroiqtisadi göst?ricil?rin öyr?nilm?siüçün onlar?n statistik t?dqiqat?n? apar?lmas? vacibdir.Makroiqtisadi göst?ricil?ryuxar?da sadalanan metodlar vasit?sil? t?dqiq edilir,ara?d?r?l?r.

  Makroiqtisadi göst?ricil?rin statistik t?dqiqininmühüm m?s?l?l?rind?n biri  d?dinamikadak? qanunauy?unluqlar?n? ortaya ç?xarmaqd?r.Bunun üçün dinamikas?ralar?n?n ümumil??dirici analitik göst?ricil?rini hesablamal? v? onun xüsusiüsullarla i?l?nm?sini v? modell??dirilm?sini h?yata keçirm?k,sosial v? iqtisadiprosesl?rin g?l?c?k inki?af?n? proqnozla?d?rmaq laz?md?r  Sosial-iqtisadi hadis?l?ri zaman etibar? il?d?yi??r?k öyr?nm?k Statistika elminin praritet m?s?l?l?rind?nbiridir.Sosial-iqtisadi hadisl?l?rin zman etibar? il? d?yi?ilm?sini öyr?nm?küçün dinamika s?ralar? qurulur.  Sosial-iqtisadi hadis?l?rin zaman eyibar? il?  d?yi?ilm?sini xarakteriz? ed?n statistika göst?ricil?ris?ras?na dinamika s?ras? deyilir. XX ?srin iyirminci ill?rind? Dinamikas?ralar?n?n statistik i?l?nm?si üsullar?n?n intensiv inki?af etdirilm?sin?ba?lanm??d?r. Çünki bu dövrd?n ayr?-ayr? ölk?l?rin iqtisadi inki?af?nda ciddi d?yi?iklikl?rba? verm?y? ba?lam??d?r. Bu hadis? v? prosesl?rin inki?af qanunauy?unluqlar?n?,onlar?n meyll?rini a?kar etm?k üçün mü?ahid? n?tic?sind? toplanm?? m?lumat?dinamika s?ralar? ??klind? sistem? salmaq böyük ?h?miyy?t k?sb edirdi.

Hadis?l?rinzamanda d?yi?ilm?sini t?hlil etm?k üçün dinamika s?ralar?n? qurmaq t?l?bolunurdu.  Hadis?l?raras?ndak? fasil?l?r artd?qca onlar?n k?miyy?t v? keyfiyy?t v?ziyy?ti daha çoxf?rql?nir. M?s?l?n, Az?rbaycan Respublikas?nda 1990-c? ild? s?nayed? muzdla i?l?y?nl?rinorta illik say? 420,6 min n?f?r oldu?u halda, 1998-ci ild? 205,7 min n?f?r olmu?dur,y?ni 214,9 min n?f?r azalm??d?r. Bu k?miyy?t d?yi?m?sidir.

Bununla b?rab?r budövr ?rzind? ciddi keyfiyy?t d?yi?m?l?ri – f?hl?l?rin ixtisaslar?, t?hsil s?viyy?siv? onlar?n dig?r keyfiyy?t göst?ricil?ri xeyli yüks?lmi?dir. Sosial-iqtisadihadis?l?rin zamanda d?yi?ilm?si prosesi bir çox amill?rin t?sirini özünd? ?ksetdirir. Dem?li, vaxt bir çox amill?rin t?sir d?r?c?sini ?hat? edir.Sosialiqtisadi hadis?l?r daxili amill?rin t?siri alt?nda vaxt?n d?yi?ilm?si il?d?yi?ir, lakin 16 xarici görünü?d?n bu d?yi?m?l?r vaxt?n d?yi?m?l?ri t?sirialt?nda özünü biruz? verir. Dinamika s?ralar?n?n t?dqiqi sosial-iqtisadi hadis?l?rininki?af prosesini xarakteriz? etm?y?, onlar?n inki?af qanunauy?unluqlar?n?a?kar etm?y?, inki?af meylini v? sür?tini göst?rm?y? imkan verir. Statistikamü?ahid?si ?sas?nda toplanan m?lumat münt?z?m olaraq dinamika s?ralar? ??klind?sisteml??dirilir. Dinamika s?ralar?n? düzgün t?dqiq etm?k üçün onlar?n növl?rinibilm?k laz?md?r.

Vaxt ?lam?tin? gör? dinamika s?ralar? an v? fasil? dinamika s?ras?naayr?l?r. An dinamika s?ralar?nda s?ran?n s?viyy?si mü?yy?n tarix? verilir. M?s?l?n,statistika mü?ahid?si n?tic?sind? ?halinin say?, k?nd t?s?rrüfat? ma??nlar?n?nsay? v? gücü, malqaran?n say?, ticar?td? ?mt?? qal??? v? s. haqq?nda toplan?lanm?lumat an dinamika s?ras? ??klind? sisteml??dirilir. Fasil?li dinamikas?ralar?nda s?ran?n s?viyy?si sosial-iqtisadi hadis?l?rin h?cmini mü?yy?n vaxt ?rzind?ifad? edir.

An dinamika s?ras?ndan f?rqli olaraq, fasil?li dinamika s?ralar?n?ns?viyy?l?rini c?ml?m?k olar v? iqtisadi m?nas? olam göst?ricil?r al?nar. Bel? c?ml?m?n?tic?sind? daha iri dövr ?rzind? hadis?nin s?viyy?sini xarakteriz? etm?kmümkündür.  Dinamikas?ralar?n?n elmi t?hlili onlar?n düzgün qurulmas?ndan as?l?d?r.

Statistikamü?ahid?l?ri n?tic?sind? toplan?lan m?lumat?n dinamika s?ralar? ??klind?qurulmas?n?n elmi prinsipl?rin? ?m?l olunmal?d?r. Müqayis?li verilm?y?n m?lumat?ndinamika s?ras?n? t?hlil etm?k olmaz. Dinamika s?ralar?n?n düzgün qurulmas?n?nmühüm t?l?bl?rind?n biri h?r bir s?ran?n bütün s?viyy?l?rinin müqayis?li ??kild?olmas?d?r. Sosial- iqtisadi hadis?l?rin zaman ??raitind? inki?af?nda, h?r ?eyd?n?vv?l, k?miyy?t d?yi?iklikl?ri, mü?yy?n m?rh?l?d? is? hadis?nin qanunauy?un d?yi?ilm?sin?g?tirib ç?xaran s?çray??l? keyfiyy?t d?yi?iklikl?ri ba? verir. Bununla ?laq?darolaraq dinamika, prosesl?rin öyr?nilm?sin? elmi yana?ma t?l?b edir ki, uzunvaxt dövrünü ?hat? ed?n s?ran? eyni inki?af qanunu il? xarakteriz? olunan m?cmuyuninki?af? eyni keyfiyy?tli dövrl?rd? birl??dirilsin. M?s?l?n, Az?rbaycanRespublikas?nda ümumi m?hsulun milli g?lirin, ?sas istehsal fondlar?n?n v? birs?ra dig?r göst?ricil?rin 1941-1950-ci v? sonuncu ill?rd? d?yi?ilm?sinixarakteriz? ed?n dinamika s?ras?n? qurmaq v? onu t?hlil etm?k m?nas?z n?tic?y?g?tirib ç?xara bil?r. Bel? ki, 1941-1945, 1946-1950-ci v? 1950-ci ild?n sonrak?dövrl?rd? f?aliyy?t göst?r?n qanunauy?unluqlar bir-birind?n ciddi f?rql?nirl?r.M?lum oldu?u kimi 1941- 1945-ci ill?rd? respublika müharib? dövründ?,1946-1950-ci ill?rd? xalq t?s?rrüfat?n?n b?rpas?, sonrak? ill?rd? is?respublikan?n iqtisadi inki?af dövründ? müvafiq f?aliyy?t göst?r?nqanunauy?unluqlar mövcud olmu?dur.

Dem?li, dinamik prosesl?rin elmi xarakteriz?siancaq eyni keyfiyy?tli dövrl?r ?sas?nda veril? bil?r. T?crüb?d? çox tez-tezinzibati ?razi d?yi?iklikl?ri ba? verir. Bel? d?yi?iklikl?rin n?tic?sind? m?lumat?nmüqayis?liliyi pozulur. Ona gör? dinamika s?ralar?n?n elmi qurulmas?n?n mühümprinsipl?rind?n biri d? s?ran?n s?viyy?l?rinin ?razi c?h?td?n müqayis?liolmas?d?r. Bazar iqtisadiyyat? ??raitind? bel? hallara daha çox rast 21 g?lin?c?kdir.Bu zaman dinamika s?ralar?n?n s?viyy?l?rini müqayis?li ??kl? salmaq üçün ?vv?lkis?viyy?l?ri müvafiq hesablama ?sas?nda müasir s?rh?dd? ifad? etm?k laz?md?r.

Dinamika s?ralar?n?n düzgün qurulmas?n?n mühüm prinsipl?rind?n biri dinamikas?ralar?n?n s?viyy?l?rinin ?hat? olunan obyektl?rin dair?si üzr? müqayis?liolmas?d?r. Obyektin bir hiss?sinin bu tabeçilikd?n dig?r tabeçiliy? keçm?si n?tic?sind?s?ran?n s?viyy?l?rinin müqayis?liliyi pozulur. H?min obyekt daxilind? yeniyarad?lm?? sex, mü?ssis? ?m?l? g?l?rs?, yaxud s?radan ç?xm?? mü?ssis? f?aliyy?tinidayand?rarsa, dinamika s?ralar?n?n s?viyy?l?rinin müqayis?liliyi pozulmaz.Obyektl?rin ?hat? dair?si üzr? s?viyy?l?rinin müqayis?liliyini t?min etm?k üçündinamika s?ralar?n?n qovu?durulmas? metodundan istifad? edilir.

Obyektin ?hat?dair?si üzr? ba? vermi? d?yi?iklik ?sas?nda iki s?ra yaran?r. Birinci s?ra d?yi?iklikapar?lan dövr? q?d?r olan, ikinci is? d?yi?iklikd?n sonra ?m?l? g?l?n s?raolur. H?r iki s?radan yeni bir s?ra t??kil olunmas?na dinamika s?ralar?n?nqovu?durulmas? deyilir. S?ralar?n qovu?durulmas? ?msal v? faiz ??klind? h?yatakeçiril? bil?r. ?msal üsulu il? s?ralar? qovu?durmaq üçün d?yi?iklik ba? vermi?dövrd? yeni s?ran?n s?viyy?sini h?min dövrd?ki köhn? s?ran?n s?viyy?sin? bölübal?nm?? ?msal? ?vv?lki s?ran?n s?viyy?l?rin? vurmaq laz?md?r Sosial-iqtisadi hadis?l?rin dinamikas?n? qurmaqda m?qs?d müxt?lifnöqteyin?z?rd?n onlar?n inki?af prosesini xarakteriz? etm?kdir. Bu zamandinamika s?ras?n? xarakteriz? etm?k üçün bir s?ra göst?ricil?rd?n istifad?olunur.

Dinamika s?ralar?n?n xarakteristikas?nda istifad? edil?n göst?ricil?rd?nmütl?q art?m?, art?m sür?tini, nisbi art?m? v? bir faiz nisbi art?m?n mütl?qqiym?tini göst?rm?k olar. Bu göst?ricil?r vasit?sil? dinamika s?ras?n?nayr?-ayr? s?viyy?l?rinin d?yi?m?sinin intensivliyi xarakteriz? olunur.Sosial-iqtisadi hadis?l?rin hans? s?viyy?d? inki?af?n? göst?r?n h?r bir mütl?qs?viyy? özlüyünd? ümumil??dirici göst?ricidir. Hadis?l?rin dinamikas?nda ba?vermi? d?yi?iklikl?ri a?kar etm?k üçün s?ran?n s?viyy?l?rini bir-biril? müqayis?etm?k laz?md?r. Bel? bir müqayis? n?tic?sind? dinamika s?ras?n?n analitik göst?ricil?ri24 hesablan?l?r.

Dinamika s?ras?n?n analitik göst?ricil?ri h?m ?sas, h?m d?silsil?vi qaydada hesablana bil?r. Müqayis? üçün ?sas götürülmü? dövrün s?viyy?sin?gör? mü?yy?nl??diril?n göst?ricil?r ?sas qaydada hesablanm?? dinamika göst?ricil?riadlan?r. Özünd?n qabaqk? dövrün s?viyy?sin? gör? mü?yy?nl??diril?n göst?ricil?r?silsil?vi qaydada hesablanm?? dinamika göst?ricil?ri deyilir.

Sosial-iqtisadihadis?l?rin inki?af qanunauy?unluqlar?n? xarakteriz? ed?n s?viyy? müqayis? üçün?sas dövr götürülür. M?s?l?n, müqayis? üçün ?sas uzun müdd?t Böyük V?t?nMüharib?sind?n qabaqk? 1940-c?, sonra 1950-ci, 1955-ci, 1970- ci, 1980-c?, 1985v? 1990-c? ill?rin s?viyy?l?ri götürülür. Müqayis? üçün ?sas dövrün götürülm?sitarixi, v? iqtisadi c?h?td?n ?sasland?r?lmal?d?r. ?sas dövrün hadis?l?ri mü?yy?ninki?af m?rh?l?sini ?ks etdirm?lidir.

Mütl?q art?m: Sosial-iqtisadi hadis?l?rindinamikada t?hlilinin mühüm göst?ricil?rind?n biri mütl?q art?md?r. Dinamikas?ras?n?n sonrak? s?viyy?si il? müqayis? üçün ?sas götürülmü? s?viyy?aras?ndak? f?rq? mütl?q art?m deyilir. Mütl?q art?m s?ran?n sonrak? s?viyy?sininmüqayis? üçün ?sas götürülmü? s?viyy?d?n n? q?d?r çox v? ya az oldu?unu göst?rir.Mütl?q art?m? silsil?vi qaydada hesablamaq üçün s?ran?n h?r bir sonrak? s?viyy?sind?n?vv?lki s?viyy?ni ç?xmaq laz?md?r.

Mütl?q art?m? ?sas qaydada hesablamaq üçüns?ran?n h?r bir sonrak? s?viyy?sind?n müqayis? üçün ?sas götürülmü? s?viyy?niç?xmaq laz?md?r.   Sosial-iqtisadihadis?l?rin inki?af sür?tini xarakteriz? etm?k üçün art?m sür?ti göst?ricisind?nçox tez-tez istifad? olunur. Art?m sür?ti s?ran?n sonrak? s?viyy?sinin ?vv?lkis?viyy?d?n neç? d?f? (faiz) çox v? ya az artd???n? göst?rir. Art?m sür?ti ?msalv? ya faiz ??klind? hesablan?r.

T?dqiqat?n v?zif?sind?n as?l? olaraq art?m sür?tid? silsil?vi v? ya ?sas qaydada hesablana bil?r. Silsil?vi qaydada art?m sür?tinihesablamaq üçün s?ran?n sonrak? s?viyy?sini özünd?n qabaqk? s?viyy?y? bölm?k v?al?nan n?tic?ni faiz ??klind? ifad? etm?k üçün 100-? vurmaq laz?md?r. ?sasqaydada art?m sür?tini hesablamaq üçün s?ran?n h?r bir sonrak? s?viyy?sinimüqayis? üçün ?sas götürülmü? s?viyy?y? bölm?k laz?md?r. Art?m sür?ti faiz ??klind?a?a??dak? düsturlarla hesablan?r. Mütl?q art?m?n müqayis? üçün ?sas götürülmü?s?viyy?y? nisb?ti nisbi art?m adlan?r. Nisbi art?m?n hesablanmas?n?n dig?rüsulundan biri d? art?m sür?tind?n 100-ü ç?xmaqd?r (art?m sür?ti ?msal ??kilind?hesablan?rsa, vahidi ç?xmaq 27 laz?md?r).

Bir faiz nisbi art?m?n mütl?q qiym?ti:Sosial-iqtisadi hadis?l?rin dinamikas?n?n t?hlilind? istifad? olunan mühüm göst?ricil?rd?nbiri d? nisbi art?m?n mütl?q qiym?ti göst?ricisidir. Bu göst?ricinin iqtisadi t?hlild?mü?yy?n ?h?miyy?ti vard?r. Art?m sür?tinin inki?af meyli v? yaxud eyni s?viyy?d?qald??? mü?ahid? olundu?u halda bel?, bir faiz nisbi art?m?n mütl?q qiym?tiarta bil?r.

Bir faiz nisbi art?m?n mütl?q qiym?tini hesablamaq üçün mütl?qart?m? nisbi art?ma bölm?k laz?md?r.  S?ran?n s?viyy?l?ri?sas?nda hesablanm?? dinamika göst?ricil?ri vaxta gör? d?yi?irl?r. ?ll?r üzr? d?yi??nbu dinamika göst?ricil?rini ümumil??dirm?k üçün orta k?miyy?t hesablamaqlaz?md?r.

K?nd t?s?rrüfat? m?hsulu istehsal? h?r bir ilin iqlim ??raitind?nas?l? oldu?una gör? d? orta göst?ricil?rd?n istifad? etm?k z?rur?ti vard?r.Sosial – iqtisadi hadis?l?rin inki?af qanunauy?unluqlar?n? xarakteriz? etm?küçün çox tez-tez orta s?viyy? göst?ricisind?n istifad? edilir. Orta s?viyy?ninhesablanmas? dinamika s?ras?n?n növün? uy?un olaraq h?yata keçirilir. Ard?c?lfasil?li dinamika s?ralar?nda s?ran?n orta s?viyy?sini hesablamaq üçün s?ran?ns?viyy?l?rini c?ml?yib s?viyy?l?rin c?min? bölm?k laz?md?r, y?ni hesab? orta k?miyy?tinsad? düsturu ?sas?nda hesablan?r  Dinamikas?ras?n?n s?viyy?l?ri tam olmayan s?ralar, y?ni ard?c?l olmayan dövrl?r ??klind?ifad? olunarsa, s?ran?n orta s?viyy?si hesab? orta k?miyy?tin ç?kili düstürü il?hesablanmal?d?r. Dinamikas?ras?n?n t?hlilind? mühüm ?h?miyy?t? malik olan orta göst?ricil?rd?n biri ortamütl?q art?md?r. Orta mütl?q art?m mü?yy?n dövr ?rzind? s?ran?n s?viyy?sininorta hesabla n? q?d?r artd???n? v? ya azald???n? göst?rir  Dimanikas?ralar?n?n t?hlilind? ?sas meylin a?kar edilm?si mühüm yer tutur.

Sosial-iqtisadi hadis?l?rin inki?af qanunauy?unlu?unu mü?yy?n etm?k üçünonlar?n ?sas meylini a?kar etm?k laz?md?r. Sosial-iqtisadi hadis?l?rin ?sasmeylini mü?yy?n etm?k üçün bir s?ra üsullardan istifad? edilir. Dinamikas?ralar?n?n ?sas meylinin a?kar edilm?sind? istifad? edil?n ?n sad? üsullardanbiri dövrl?rin iril??dirilm?si v? iri dövrl?r üzr? orta k?miyy?tl?rinhesablanmas?d?r. Dinamika s?ras?n?n ?sas meylinin dövrl?rin iril??dirilm?si il?a?kar edilm?si üsulundan, xüsusil? k?nd t?s?rrüfat? sah?sind? daha çox istifad?edilir. Çünki k?nd t?s?rrüfat?nda m?hsul istehsal? üçün bir il ?lveri?li oldu?uhalda, dig?r ild? ?lveri?siz olur. Ona gör? d? k?nd t?s?rrüfat?nda illik s?viyy?l?rind?nibar?t olan dinamika s?ralar?ndan üçillik, be?illik dinamika s?ralar?na keçdikd?hadis?l?rin ?sas inki?af meylini daha ayd?n a?kar etm?k mümkün olur. Sosila-iqtisadi hadis?l?rin ?sas meylinin mü?yy?nl??dirilm?sind? ?n çoxistifad? olunan üsullardan biri sürü?k?n orta k?miyy?t 36 üsuludur.

Sürü?künorta k?miyy?tl?r dinamika s?ras?ndak? t?sadüfü k?narla?malar? aradan qald?rma?av? s?ran?n ?sas meylini a?kar etm?k üçün imkan yarad?r. Dinamika s?ras? ?sas?ndaard?c?l sürü?dürül?n dövrl?r üzr? hesablan?lan orta k?miyy?tl?r? sürü?k?n ortak?miyy?tl?r deyilir. Sürü?k?n orta k?miyy?tl?r s?ran?n üç, be?, yeddi v? dahaçox s?viyy?l?ri ?sas?nda hesablana bil?r. Üç s?viyy? ?sas?nda sürü?k?n orta k?miyy?tihesablamaq üçün birinci üç s?viyy?nin c?mini üç? bölüb s?ran?n ikinci s?viyy?sini,s?ran?n ikinci, üçüncü v? dördüncü s?viyy?l?rinin c?mini üç? bölüb s?ran?nüçüncü s?viyy?sini v? i.a. almaq olar. Sürü?k?n orta k?miyy?t be? s?viyy? ?sas?ndahesabland?qda, s?ran?n birinci be? s?viyy?sinin c?mini be?? bölüb s?ran?nüçüncü s?viyy?sini v? s. al?r?q.

Sürü?k?n orta k?miyy?t s?ran?n üç üzvü ?sas?ndahesabland?qda s?ran?n birinci v? ax?r?nc? s?viyy?l?ri, be? s?viyy? ?sas?ndahesabland?qda is? s?ran?n iki ?vv?lki v? iki ax?r?nc? s?viyy?l?ri olmur, y?nis?ran?n s?viyy?l?ri müvafiq miqdarda azal?r.